Ցեղասպանության ականատեսները

ԱԼՄԱ ՅՈՀԱՆՍՈՆ. շվեդ միսիոներ: Մինչ 1915թ-ի դեկտեմբերը բնակվում էր Արևելյան Թուրքիայում՝ Մուշում: Աշխատում է գերմանական որբանոցում՝ խնամելով հայ մանուկներին: Նա պատմում է որբերին Հայոց ցեղասպանության և իր օրագրերում տեղ գտած կոտորածների մասին: Այս մասին ավելի ուշ տեղեկանում են ամերիկացի և գերմանացի դիվանագետները, ովքեր հետագայում հրապարակում են նրա պատմությունները: Այստեղ տեղ են գտել նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Օսմանյան կայսրության վայրագությունների ներքո բազմաթիվ հայերի նկատմամբ երկարատև խնամքի մասին որոշ հիշատակություններ:

ԱՄԱԼՅԱ ԼԱՆԳ. դանիացի միսիոներ: Նա ևս ականատեսների և օգնության ձեռք մեկնողների թվում էր: Նրա պատմություններն ամբողջությամբ հավաքագրվում են իր իսկ անվան ներքո՝ Danska K. M. A., 1910-1920:

ԱՐՄԻՆ ՎԵԳՆԵՐ. գերմանական բանակի բժիշկ: Նա ծառայում էր օսմանյան բանակում: Նրա հեղինակած տեղահանման և կոտորածների մասին պատմող նկարները համապարփակ փաստաթղթերից մեկն են՝ հայերի դեմ ընթացող ջարդերի վերաբերյալ:

ԲՈԴԻԼ ԿԵՏԵԻՆ ԲԻՈՆ. նորվեգացի բուժքույր: Ծառայում էր Խարբերդի շրջանի քաղաքներից մեկում, այնուհետ՝ Մուշում՝ Արևմտյան Հայաստանում (ներկայումս՝ Արևելյան Թուրքիա): Գերմանացի շատ միսիոներների հետ համատեղ նա փորձում է օգնել հայ որբևայրիներին: Նա վկայություններ է տալիս Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ: Իր գործընկերների հետ միասին բազմաթիվ անտուն ու անօթևան կանանց ու երեխաների է փրկում: Նաև փաստագրում է սեփական աչքերով տեսած ողջ ողբերգությունը. նրա վկայությունը մատչելի է լուսանկարային օրագրի տեսքով: Ավելի ուշ իր խնամքի տակ է առնում Սիրիայի, Լիբանանի և Կ. Պոլսի որբ երեխաներին: 1922թ-ին Ալեքսանդրապոլում՝ Խորհրդային Հայաստանում, հիմնում է մանկատուն, որ կոչվում է «Լուսաղբյուր»: Շարունակում է նաև հոգ տանել Սիրիայի և Լիբանանի հայ գաղթականների շրջանում: Հալեպի հայկական համայնքի նախաձեռնությամբ այստեղ նրա պատվին կանգնեցվում է Բոդիլի հուշարձանը: Հայոց ցեղասպանության թանգարանում ևս կան տվյալներ նրա մասին:

ՀԵՆՍԻՆ ՄԱՐՉԵՐ. դանիացի միսիոներ: Նրա պատմությունները լրացնում են Ամալյա Լանգի հավաքածուն:
Յակոբ Կյունցլեր. շվեդ փրկարար: Աշխատում էր Ուրֆայի առաքելությունում: 1915-1917թթ նա ականատես է լինում իրագործվող սպանդին, որը ներկայացնում է իր գրքում՝ «Արյան և արցունքների հողում» (1921թ): Չնայած սպառնալիքներին, բոլոր հնարավոր միջոցներով նա հազարավոր հայ որբուկների է օգնություն ցուցաբերում: Նա փաստագրում է աշխատանքային գումարտակներում իրականացված կոտորածների մասին զեկույցները: 1922թ-ի հոկտեմբերին փակում է Ուրֆայում գտնվող իր հիվանդանոցը և տեղափոխվում Ղազիր՝ Բեյրութի մոտ, ուր ավելի ուշ մանկատուն է բացում: Հետագայում այստեղ նա Բեյրութի հայ այրի կանանց համար ապաստարան և առողջարան է կառուցում:

ՋՈՆ ԷԼԴԵՐ. ամերիկացի փրկարար: Նա ծառայում է հայկական ապաստարաններում՝ Երևանում:

ԿԱՐԵՆ ՅԵՊՊԵ. դանիացի միսիոներ: Նա գալիս է Հայաստան 1903թ-ին և սպանդի ընթացքում շատ հայերի փրկում մոտալուտ մահվանից: Նրանցից ոմանց թաքցնում է իր տան նկուղում: Առաջին համաշխարհայինից հետո մեկնում է Հալեպ, Սիրիա, ուր իր հետ մեկնում են նաև ցեղասպանությունից խույս տված բազմաթիվ հայեր: 1921թ-ից ի վեր աշխատում է հետ վերադարձնել առևանգված կանանց և երեխաներին, որոնց թիվը հասնում էր 20-30.000: Նրան հաջողվում է մահմեդական հարեմներից ազատ արձակել մոտ 2000 հայ կնոջ:
Յեպպեն մահանում է Հալեպում՝ մալարիայից, հենց այստեղ էլ հանգչում է նրա աճյունը: Նրա հուղարկավորությանը հայոց արքեպիսկոպոսը նրան անվանում է «իր սիրելի քույր, ով իր սեփական անձը զոհեց հազարավոր մարդկանց համար»:

ԿԱՐԵՆ ՄԱՐԻԵ ՓԵԹԵՐՍԵՆ. դանիացի միսիոներ: Նրա պատմությունները ևս տեղ են գտնում Ամալյա Լանգի հավաքածուում:

ՄԱՐԻԱ ՅԱԿՈԲՍԵՆ. դանիացի միսիոներ: Նա գործում էր Խարբերդի շրջանում 20-րդ դարի սկզբին՝ 1915թ-ի ցեղասպանության ընթացքում: Նրա օրագիրը ներառում է հիմնային վկայություններ օտտոմանյան թուրքերի կողմից հայերի ջարդի և հարկադրաբար դավանափոխության վերաբերյալ:

ՄԱՐՏԻՆ ՆԻՓԵՅՋ. մանկավարժ: Նա աշխատում էր Հալեպում գործող գերմանական միջնակարգ դպրոցում: Հայ տեղահանվածների և զանգվածային կոտորածների մասին նրա պատմությունները թարգմանվում են շվեդերեն և տպագրվում 1921թ-ին՝ անվանվելով «Գերմանացի ուսուցչի փորձառությունը ասիական Թուրքիայում 1915թ-ին»:

ՍԹԵՆԼԻ ՔԵՐՐ. ամերիկացի միսիոներ, կլինիկական կենսաքիմիկոս և մանկավարժ: Հայ գաղթականների ճգնաժամի ժամանակ նա ծառայում է Հալեպի առաքելություններում. այստեղ հասնում էին միայն ցեղասպանությունից խույս տված փախստականները: Աշխատում է որպես բժշկական և սանիտարական սպա: Փորձում է փրկել քրդական և թուրքական ընտանիքների կողմից բռնի կերպով որդեգրված հայ երեխաներին: Նրա պատմությունը տեղ է գտել «Մարաշի առյուծները» գրքում: